در چارچوب ابتکار تمدن جهانی، گفت‌وگوی بین‌فرهنگی از دیدگاه چین راهکاری برای تبدیل تفاوت‌های تمدنی به فرصت‌های همکاری و توسعه مشترک تلقی می‌شود.

ابتکار تمدن جهانی از دیگر ابتکارات جهانی چین در چارچوب ایده‌ی ساخت جامعه بشر‌ی با سرنوشت مشتر‌ک است که پس از ابتکار توسعه جهانی و ابتکار امنیت جهانی، نخستین بار پانزدهم مارس 2023 توسط رییس جمهور شی جین‌پینگ در گفتگوی سطح بالا بین حزب کمونیست چین و احزاب سیاسی جهان مطرح شد.

این ابتکار طی فرآیند تدریجی و در سخنرانی‌های مختلف رییس جمهور شی شکل گرفت و در سال 2023 رسماً معرفی شد. این فرآیند از مارس  2013 در نخستین نشست دوازدهمین کنگره ملی خلق چین با تشریح نقش تمدن چین در پیشرفت بشری آغاز شد و در مارس 2014 با تأکید بر تنوع و برابری تمدن در یونسکو ادامه یافت که مبنای رکن اول «احترام به تنوع تمدن‌ها» شد. سپتامبر 2015، رییس جمهور شی جین‌پینگ در سازمان ملل، ارزش‌های مشترک بشری را معرفی کرد که پایه رکن دوم قرار گرفت. ژانویه 2017 بر یادگیری متقابل تمدن‌ها تأکید کرد و در مه 2019 مفاهیم حفاظت از میراث و نوآوری را مطرح شد که دو رکن آخر یعنی «اهمیت به میراث تمدنی و نوآوری» و «تقویت همکاری‌ها و تبادلات بین المللی فرهنگی و مردمی» را شکل داد.

اکتبر 2022، گزارش بیستمین کنگره حزب کمونیست چین فراخوانی برای «احترام به تنوع تمدن‌ها، غلبه بر جدایی تمدنی از طریق تبادل، غلبه بر تضاد تمدنی از طریق تعامل متقابل، و غلبه بر برتری‌طلبی تمدنی از طریق همزیستی» ارائه داد که زمینه را برای طرح ابتکار تمدن جهانی فراهم کرد. سرانجام در مارس 2023 ابتکار تمدن جهانی با چهار رکن اساسی – حمایت مشترک از احترام به تنوع تمدن‌های جهانی، حمایت مشترک از ترویج ارزش‌های مشترک بشری، حمایت مشترک از اهمیت به میراث تمدنی و نوآوری، حمایت مشترک از تقویت همکاری‌ها و تبادلات بین المللی فرهنگی و مردمی –به‌طور رسمی اعلام شد.

 اهمیت ابتکار تمدن جهانی

ابتکار تمدن جهانی به عنوان رویکردی نوین در عرصه روابط بین‌الملل، اهمیت ویژه‌ای در شکل‌دهی به نظم جهانی آینده دارد. در ادامه به اهمیت این ابتکار در دو زمینه ی اساسی پرداخته می‌شود.

1. ارادئه دیدگاه تمدنی متمایز از الگوی غربی

ابتکار تمدن جهانی رویکردی کاملا متفاوت از دیدگاه تمدنی غرب داردکه تفاوت دیدگاه تمدنی این ابتکار با دیدگاه تمدنی غرب از دو منظر قابل بررسی است. اول، ابتکار تمدن جهانی فراتر از نظریه برخورد تمدن‌ها است. نظریه‌ی برخورد تمدن‌ها معتقد است که برخورد و تضاد فرهنگی کشورهای مختلف به دلیل تفاوت‌های زیاد در موقعیت جغرافیایی و منشأ فرهنگی اجتناب ناپذیر است. این نظریه با بزرگ‌نمایی یک‌جانبه تأثیر تفاوت‌های فرهنگی، فاصله و سوءتفاهم بین تمدن‌ها را تشدید می‌کند، موجب تقابل و تنش بین تمدن‌ها می‌شود و امکان تعامل و تبادل تمدن‌ها را کاهش می‌دهد و توسعه تنوع تمدنی را محدود می‌کند. ابتکار تمدن جهانی نگرشی برابر و فراگیر به تفاوت‌های تمدنی را ترویج می‌دهد و تقابل و تضاد را به دلیل تفاوت‌های تمدنی رد می‌کند، همچنین از تلاش برای تبدیل جهانی با تنوع تمدن‌ها به تمدنی واحد و طبقه بندی تمدن‌ها انتقاد می‌کند. با تأکید بر احترام به تنوع تمدن‌ها و با نگرشی فراگیر و باز، کشورها را به یادگیری از دستاورد تمدن‌های دیگر تشویق می‌کند تا از طریق تبادلات و یادگیری‌های متقابل توسعه و پیشرفت مشترک تمدن‌های جهانی محقق گردد.

دوم، ابتکار تمدن جهانی با پوچ انگاری فرهنگی مقابله می‌کند. غرب با دستیابی زودهنگام به مدرنیزاسیون و تکمیل تحول اجتماعی، به‌طور مداوم ایدئولوژی خود را به کشورهای در حال توسعه صادر کرده است. با ورود گسترده فرهنگ غربی و اشتیاق فوری برخی کشورهای در حال توسعه برای دستیابی به مدرنیزاسیون، این کشورها به‌تدریج اعتماد به فرهنگ سنتی خود را از دست داده‌اند، نگرشی منفی به آن پیدا کرده‌اند و به جذب کامل فرهنگ غربی روی آورده‌اند که در نهایت به پیدایش پوچ انگاری فرهنگی در این کشورها منجر شده است. ابتکار تمدن جهانی دارای رویکرد «حفظ هویت خویش همراه با جذب فراگیر نقاط قوت دیگر» است، این رویکرد از یک سو، مستلزم درک عمیق از سنت‌های فرهنگی ملی و کشف ارزش‌های درونی آن است و از سوی دیگر، بر پذیرش گشوده و فراگیر دستاوردهای برجسته سایر تمدن‌ها برای تقویت توانمندی‌های خود تأکید می‌ورزد. نه‌تنها اعتمادبه‌نفس فرهنگی ملت‌ها را افزایش می‌دهد، بلکه به حفظ تنوع تمدنی در جهان نیز یاری می‌رساند.

2. کمک به پیشبرد جامعه بشری با سرنوشت مشترک

اهمیت ابتکار تمدن جهانی در پیشبرد جامعه بشری با سرنوشت مشترک را می توان در چهار زمینه مشخص کرد: نخست،  ابتکار تمدن جهانی به عنوان یک ایده تمدنی با دیدگاهی جهانی، محدود به یک کشور یا منطقه خاص نیست. این ابتکار که ریشه در رفاه مشترک تمام بشریت دارد، هدفش دستیابی به یک نظم جهانی هماهنگ‌تر است که در آن منافع تمام کشورها و ملت‌ها به طور منصفانه منعکس شود. دوم، این ایده از یک نگرش باز و فراگیر حمایت می‌‌کند و با شکل‌گیری هرگونه گروه‌بندی بسته و انحصاری مخالفت می‌کند. در مواجه با چالش‌های جهانی پیچیده و متغیر، ابتکار تمدن جهانی تمام کشورها و مناطق را فرا می‌خواند تا با همکاری یکدیگر، براساس احترام و یادگیری متقابل به گفتگو و تبادل نظر بپردازند، نقاط مشترک را بیابند و اختلافات را به صورت مسالمت‌آمیز حل کنند. سوم، ابتکار تمدن جهانی به دنبال وضعیتی برد-برد است، که همه اعضای شرکت‌کننده بتوانند از آن بهره‌مند شوند، نه اینکه تنها به چند قدرت بزرگ برای کسب هژمونی محدود شود. از طریق تبادلات فرهنگی و همکاری‌های اقتصادی، به دنبال حداکثر استفاده از اثر همگرایی است تا منافع جمعی فراتر از منافع به دست آمده از اقدامات فردی باشد.

 چهارم، ابتکار تمدن جهانی به ایجاد دنیایی با رفاه مشترک کمک می‌کند که بر پایه ارزش‌های مشترک بشری بنا شده اند. در گذشته، هر کشور منافع مشترک را فقط با منافع ملی خودش یکی می‌دانست، اما امروزه با پیشرفت ارتباطات جهانی، کشورها بیش از پیش به هم وابسته شده‌اند و مفهوم منافع مشترک از حد یک کشور فراتر رفته و به موضوعی برای بقای تمدن بشری تبدیل شده است. از آنجا که کشورها خواسته‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی دارند، ممکن است در مورد منافع مشترک اختلاف نظر پیدا کنند و به سمت یکجانبه‌گرایی بروند که مانع پیشرفت بشریت می‌شود. به همین دلیل، ابتکار تمدن جهانی منافع مشترک را بر اساس ارزش‌های مشترک بشری تعریف می‌کند و تأکید دارد که منافع مشترک باید شامل منافع همه کشورها باشد، زیرا تأمین منافع هر کشور به معنای تحقق منافع کل بشریت است. این رویکرد حس مسئولیت بین‌المللی کشورها را تقویت می‌کند و به حل مشکلات توزیع منافع در سطح جهانی کمک می‌کند تا دنیایی با رفاه همگانی ساخته شود.

 ارکان ابتکار تمدن جهانی

ابتکار تمدن جهانی بر پایه مجموعه‌ای از ارکان اساسی شکل گرفته که هر یک نقش مهمی در پیشبرد همزیستی، تعامل و توسعه مشترک تمدن‌ها ایفا می‌کنند.

1. حمایت مشترک از احترام به تنوع تمدن‌های جهانی

تنوع تمدن‌ها ویژگی اساسی جامعه بشری است. کشورها و مناطق مختلف به دلیل محیط جغرافیایی، تاریخ و فرهنگ متفاوت، انواع گوناگونی از تمدن را شکل داده‌اند. در این بین تفاوت‌های تمدنی در جامعه بشری اجتناب‌ناپذیر است؛ بنابراین جستجوی هماهنگی و سازگاری در این تفاوت‌ها به جای حذف آن‌ها، نگرش صحیح در مواجهه با تفاوت‌های تمدنی محسوب می‌شود. در جهان امروزی که ارتباط بین کشورها و مناطق به طور فزاینده‌ای رو به افزایش است، تنها با پیش شرط پذیرش و احترام به تنوع تمدن‌ها، تبادلات مؤثر بین تمد‌ن‌های مختلف امکان پذیر می‌شود، این امر به پیشبرد توسعه‌ی شرکا در جامعه‌ای با سرنوشت مشترک بشری کمک می‌کند؛ دقیقا به دلیل متنوع بودن تمدن‌ها است که یادگیر و تبادلات بین تمدن‌ها امکان پذیر می‌شود.

این رکن بر پایه‌ی چهار اصل اساسی استوار است: نخست، تأکید بر برابری تمدن‌ها. برابری پیش شرط و اساس حفظ تنوع تمدن‌ها است. جوهره برابری در همزیستی تمدن‌ها نهفته است. تمدن‌ها در جهان‌بینی، آداب و رسوم، ساختار و فرهنگ ویژگی‌های خاص خود را دارند و از طریق تعاملات طولانی‌ مدت بین‌تمدنی و تماس‌های فراتمدنی، همزیستی چندگانه و هم‌افزایی شکوفا محقق می‌گردند. به عبارت دیگر، پایبندی به دیدگاه برابری تمدن‌ها یعنی برخورد عقلانی با تفاوت‌های میان تمدن خود و دیگر تمدن‌ها، درک این نکته که تمدن هر کشور و ملتی منحصربه‌فرد است، دستاورد تمام تمدن‌ها قابل احترام و ارزشمند هستند. برابری تمدن همچنین بر جستجوی اشتراکات و حفظ تفاوت‌ها، بهره‌گیری از نقاط قوت یکدیگر، و پرهیز از برخورد یا تحقیر دیگر تمدن‌ها تأکید می‌کند. دوم، تأکید بر تبادلات میان تمدن‌ها. تداوم و توسعه تمدن‌ها و نوآوری در آن‌ها نیازمند تبادل و یادگیری متقابل است. حفظ تنوع تمدنی مستلزم تقویت تعاملات، یادگیری و بهره‌گیری متقابل است، نه انزوا، طرد یا جایگزینی یکدیگر.

اصل سوم، تأکید بر گفتگوی تمدن‌ها است. گفتگو راهی منطقی برای کاهش و حل تضادها و منازعات بین تمدن‌های متفاوت و در نتیجه پیشبرد توسعه‌ی تمدن بشری است. گفت‌وگوی تمدن‌ها به‌ویژه بر برابری جایگاه تمدن‌های مختلف تأکید دارد. پایبندی به گفت‌وگو و ارتباط بر مبنای برابری، به رفع تردیدها، کاهش موانع و سوءتفاهم‌ها، و پیشگیری از نزاع و تقابل کمک می‌کند. بنابراین، گفت‌وگوی تمدن‌ها در میان فرهنگ‌ها، ادیان، کشورها و مناطق مختلف باید به ‌عنوان اساسی‌ترین و مهم‌ترین مسیر برای مقابله با معضلات جامعه بشری در نظر گرفته شود. اصل چهارم بر تساهل تاکید دارد. تساهل هسته‌ی اصلی حفظ تنوع تمدن بشری است. در قرن بیست و یکم تمام کشورها فارغ از اینکه دارای چه تاریخی، فرهنگی و نظام حکومتی هستند، باید بدون تعصب و تکبر در کنار هم مسالمت‌آمیز زندگی کنند، به یکدیگر احترام بگذارند و بر یادگیری متقابل مبادرت ورزند. به ویژه در این عصر پرتلاطم تغییرات، تمدن‌های گوناگون باید بیش از پیش اصل تساهل را رعایت کنند و از طریق سازگاری و همزیستی، به کمک یکدیگر نیروی معنوی توسعه بشری را فراهم کنند. تاریخ بشر به ما می‌گوید که تلاش برای ایجاد جهانی متحد تحت یک تمدن واحد، چیزی بیش از یک خیال‌پردازی غیرواقعی نیست. بنابراین باید بر پایه‌ی برابری، یادگیری متقابل، تساهل  و گفتگوی تمدن‌ها به تنوع تمدن‌ها احترام گذاشت.

2. حمایت مشترک از ترویج ارزش‌های مشترک بشری

ارزش‌های مشترک بشری به تمدن بشری ارزش‌های محوری و روشن اعطا می‌کنند، ارزش‌های هدایت کننده‌ای هستند که مردم تمام کشورها را به سمت توسعه تمدن بشری سوق می‌دهند و موجب پیشبرد ساخت جامعه‌ی بشری با سرنوشت مشترک می‌شوند. صلح، توسعه، عدالت، انصاف، دموکراسی و آزادی، ارزش‌های مشترک بشری هستند که اقوام، ادیان، فرهنگ‌ها و مردمان مناطق مختلف بر آن اتفاق نظر دارند و آرمان مردم تمام کشورهای جهان محسوب می‌شوند. در عین حال، ارزش‌های مشترک بشری بر این تأکید دارند که باید با سعه‌ صدر، درک متفاوتی که تمدن‌های مختلف از مفاهیم صلح، توسعه، عدالت، انصاف، دموکراسی و آزادی دارند را پذیرفت. این دیدگاه بر درک متقابل و احترام میان تمدن‌های مختلف تأکید دارد و با تحمیل ارزش‌ها و الگوهای خود بر دیگران و تقابل ایدئولوژی مخالف است.

این رکن از ارکان ابتکار تمدن جهانی بر احترام به حق انتخاب مردم هر کشور برای تعیین مسیر توسعه و نظام خود، همچنین احترام به تفاوت‌های ادراکی تمدن‌های مختلف در مورد مفاهیم ارزش‌ها و مسیرهای تحقق آن‌ها تأکید می کند. اینکه مسیر انتخابی توسعه یا نظام هر کشور مناسب است یا خیر، باید توسط مردم همان کشور مورد ارزیابی قرار بگیرد؛ در جهان الگوی واحدی برای نظام‌ها وجود ندارد و هیچ الگوی توسعه ای وجود ندارد که در همه جا کاربرد داشته باشد. بنابراین، کشورهایی که نظام اجتماعی و ایدئولوژی‌ متفاوتی دارند باید به‌دنبال اشتراکات باشند و تفاوت‌ها را بپذیرند، نه این‌که به‌دنبال یکسان‌سازی باشند.

3. حمایت مشترک از اهمیت به میراث تمدنی و نوآوری

میراث تمدنی پایه و اساس نوآوری در تمدن است. چگونگی برخورد با تاریخ یک کشور و فرهنگ سنتی آن، مسئله‌ای اساسی است که هر کشور و ملتی در مسیر توسعه مدرن باید به‌خوبی آن را حل کند. تمدن محصول تاریخ است و این امر تعیین می‌کند که پیشرفت و توسعه تمدن ناگزیر باید بر پایه سنت‌های فرهنگ بومی استوار گردد. به عبارتی، فرهنگ سنتی بنیاد تداوم و توسعه یک کشور و یک ملت است و همچنین ر‌گ حیاتی معنوی تلاش ها و نوآوری آن‌ها به شمار می‌رود. اگر سنت‌ها کنار گذاشته شوند و فرهنگ سنتی ارزشمند رها گردد، پیوند با این رگ حیاتی قطع خواهد شد.

باید همواره از میراث گذشته برای خدمت به زمان حال بهره برد و از تجربیات تاریخی به عنوان چراغ راه آینده استفاده کرد. در این راستا باید رویکردی انتقادی و گزینشی نسبت به میراث تمدنی داشت، بدین معنا که جنبه های مثبت و سازنده را حفظ کرد و جنبه های منفی و بازدارنده را کنار گذاشت، نه اینکه به تجلیل از گذشته و تحقیر معاصر پرداخت یا با معیارهای تاریخی، زمان معاصر را محک زد. باید برای تحقق تبدیل خلاقانه و توسعه نوآورانه فرهنگ سنتی کوشید تا با فرهنگ معاصر هم‌خوان و هم‌جهت شود و به‌طور مشترک به وظیفه عصر کنونی در تربیت فرهنگی بشریت خدمت کنند.

4. حمایت مشترک از تقویت همکاری‌ها و تبادلات بین المللی فرهنگی و مردمی

همکاری‌ها و تبادلات فرهنگی و مردمی اساس یادگیری متقابل میان تمدن‌ها و راهکار عملی تحقق ابتکار تمدن جهانی است. با تعمیق همکاری‌ها و تبادلات فرهنگی و مردمی میان کشورها، و تحقق یادگیری متقابل میان تمدن‌های مختلف، می‌توان موانع تمدنی و سوءتفاهم‌های فرهنگی میان ملت‌ها و کشورها را از بین برد، همدلی میان مردم کشورها و مناطق را تقویت کرد، و به پیشبرد درک متقابل، نزدیکی و توسعه مشترک میان آن‌ها یاری رساند. در این راستا، کشورها باید به طور مشترک سازوکارهای ایجاد شبکه‌ای از همکاری‌ها و گفتگوی بین تمدن‌ها را مورد بررسی قرار دهند، محتوای تبادلات فرهنگی و مردمی را غنی کنند، کانال‌های همکاری فرهنگی و مردمی را گسترش دهند، بدین طریق به توسعه و پیشرفت تمدن بشری کمک کنند. به عنوان مثال، ایجاد سازوکار تبادلات فرهنگی و مردمی در سطوح مقامات عالی رتبه، ایجاد شبکه ای از تبادلات و همکاری‌ها در بین اندیشکده‌ها، تبادلات دانشجویی، ترجمه متقابل آثار فرهنگی، ادبی و هنری، همکاری بین المللی در حفاظت از میراث فرهنگی، همکاری رسانه ای و غیره از جمله اقدامات عملی جهت تقویت همکاری و تبادلات فرهنگی و مردمی هستند.

 جمع بندی

ابتکار تمدن جهانی، که از سوی چین در سال 2023 معرفی شد، رویکردی نوین و فراگیر به تنوع تمدنی و تعاملات فرهنگی میان کشورهاست. این ابتکار به‌ویژه بر پایه احترام به تنوع تمدن‌ها، ترویج ارزش‌های مشترک بشری، اهمیت میراث تمدنی و نوآوری، و تقویت همکاری‌های فرهنگی و مردمی تأکید دارد. برخلاف نظریات سابق همچون برخورد تمدن‌ها، که بر تضاد و تضارب تمدن‌ها تأکید داشت، ابتکار تمدن جهانی به دنبال تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز و تبادلات مثبت فرهنگی است. این نگرش باعث می‌شود که کشورهای مختلف بتوانند از دستاوردهای یکدیگر بهره‌برداری کنند و در عین حال، هویت فرهنگی خود را حفظ نمایند. این ابتکار علاوه بر اینکه در پی پیشبرد جامعه‌ای با سرنوشت مشترک بشری است، به دنبال ایجاد نظم جهانی جدیدی است که منافع تمام کشورها و ملت‌ها را به‌طور منصفانه منعکس سازد. از این رو، این ابتکار می‌تواند به حل مشکلات جهانی پیچیده مانند تغییرات اقلیمی، نابرابری اقتصادی و بحران‌های انسانی کمک کند. به‌ویژه با تقویت گفت‌وگو و تبادلات فرهنگی، کشورها قادر خواهند بود تا تفاوت‌ها را نه به عنوان موانعی برای همکاری، بلکه به‌عنوان فرصتی برای توسعه مشترک درک کنند.