تاریخ: 09/26/ ۱۴۰۴
مکان: انجمن علوم سیاسی ایران
سخنران: جناب آقای دکتر حامد وفایی (عضو هیئت علمی دانشگاه تهران)
مقدمه: نظم جهانی در حال گذار و ظهور چین به عنوان بازیگری تعیینکننده
سخنرانی با تحلیل تحولات ژئوپلیتیک جهانی آغاز شد. دکتر وفایی با اشاره به خروج تدریجی آمریکا از نقشآفرینی سنتی در بسیاری از مناطق جهان، ظهور چین به عنوان بازیگری پرکننده این خلأ نسبی را یکی از واقعیتهای مسلم نظام بینالملل کنونی دانست. ایشان تأکید کردند که امروز، چین نه تنها یک قدرت اقتصادی، بلکه یک «بازیگر مهم و قاعدهساز» در عرصه بینالملل است که دیپلماسی آن مبتنی بر الگوهای نوینی مانند دیپلماسی اقتصادی، زیرساختی و شبکۀ ارتباطی است. به تعبیر ایشان: «دیپلماسی دیگر شبیه سابق نیست».
وضعیت «مطالعات چین» در ایران: خردسالی که باید به بلوغ برسد
دکتر وفایی با نگاهی انتقادی به وضعیت ایران، موضوع چینشناسی را در کشور را در دوران طفولیت توصیف کردند. به رغم اهمیت روزافزون چین، دغدغه و دانش سیستماتیک نسبت به این ابرقدرت در میان نخبگان، سیاستگذاران و جامعه علمی ایران محدود است. دکتر وفایی با اشاره به اقدامات رقبای منطقۀ ایران مانند ترکیه و عربستان که با تأسیس رشتههای دانشگاهی زبان چینی و مراکز مطالعاتی، به شکلی فعال در حال آموزش نسل جدید برای تعامل با چین هستند، بر «لزوم ایجاد راهی نو و فراگیر برای یادگیری و به کارگیری دانش چینمحور» در ایران تأکید نمودند.
ایشان با اشاره به غنای تاریخی روابط ایران و چین، خاطرنشان کردند که در متون و تاریخنگاری چینی، «از ایران بسیار سخن گفته شده، اما نامی از عربستان نیست». این امر ظرفیتی تاریخی و فرهنگی برای عمق بخشیدن به روابط امروز فراهم میآورد؛ ظرفیتی که رقبای منطقه در تلاش برای جبران آن و «خود را جا انداختن» هستند. بنابراین، ایران باید از این «مزیت تاریخی» به نحو هوشمندانهای در تقویت جایگاه خود در طرحهای کلان چین استفاده کند.
نگرش توسعهای چین: درسهایی برای ایران
دکتر وفایی با تبیین فلسفۀ توسعه در چین، تصریح کردند که چینیها با تمرکز بر «توسعۀ متوازن» و کاهش فقر توانستهند در دو دهۀ گذشته توسعهای پایدار و رو به جلو محقق سازند. حتی در صورت بروز چالشها، اصل اساسی برای آنها «کیفیتبخشی به توسعه» است. ایشان با ارتباط این موضوع به شرایط ایران یادآور شدند: «وقتی اقشار ضعیف در جامعه وجود دارند، مسئلۀ اول توسعه است». این نگاه، لزوم الگوگیری از تجربۀ چین در تلفیق رشد اقتصادی با ثبات اجتماعی و کاهش نابرابریها را برای ایران آشکار میسازد.
تطور ابتکارات جهانی چین: از گذشته تا کمربند و راه
بخش محوری سخنان دکتر وفایی به تشریح سیر تکاملی ابتکارات راهبردی چین در دو دهۀ اخیر اختصاص داشت. دکتر وفایی با طرح مفهوم «زنجیرۀ ارزش و ابتکارات چین»، توضیح داد که این کشور ابتکارات خود را نه به صورت پراکنده، بلکه در قالب یک «زنجیرۀ به هم پیوسته و تدریجی» و با ترتیبی زمانی مشخص ارائه کرده است. این روند با تمرکز اولیه بر توسعۀ اقتصادی داخلی و ادغام در زنجیرههای ارزش جهانی آغاز شد و به تدریج با ابتکاراتی مانند «راه ابریشم دریایی قرن بیست و یکم» و «ابتکار کمربند و راه» به یک طرح جامع و جهانی تبدیل گردید. هدف نهایی، ایجاد یک «شبکۀ به هم پیوسته از کریدورهای تجاری، انرژی و ارتباطی» است که قلب آن در اوراسیا میتپد.
جایگاه استراتژیک ایران در ابتکار کمربند و راه: کشوری که نمیتوان دور زد
سخنران با قاطعیت بر این نکته تأکید کردند که در نقشۀ راه این ابتکار، «ایران وجود دارد، به خصوص در کمربند و راه و ایران را نمیتوان دور زد». موقعیت جغرافیایی بیبدیل ایران به عنوان پل ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب، آن را به «عضو حیاتی و غیرقابل حذف» معادلات ارتباطی و ترانزیتی اوراسیا تبدیل کرده است. با این حال، ایشان هشدار دادند که بهرهبرداری از این موقعیت مستلزم «دانش عمیق، برنامهریزی بلندمدت و دیپلماسی فعال» است. برای این منظور، زیربنای چینشناسی در ایران که هم اکنون نامعلوم و ضعیف است، باید با سرعت و دقت علمی بازسازی و تقویت شود. این امر نیازمند تلاشی ملی از سوی دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، بخش خصوصی و دستگاه دیپلماسی کشور است.
جمعبندی و توصیههای راهبردی
دکتر وفایی در جمعبندی سخنان خود، نکات کلیدی زیر را برشمردند:
۱. تغییر پارادایم ذهنی: پذیرش این واقعیت که چین یک بازیگر دائمی و اثرگذار در محیط راهبردی ایران است و نادیده گرفتن آن به منزلۀ از دست دادن فرصتهای تاریخی است.
۲. آموزش نسلی نو: ایجاد رشتهها، دورهها و مراکز تخصصی برای آموزش زبان چینی و مطالعات چین در دانشگاههای اصلی کشور، مشابه آنچه رقبای منطقه انجام میدهند.
۳. بهرهگیری از سرمایه تاریخی: فعالسازی روایت مشترک تاریخی و فرهنگی با چین به عنوان یک ابزار اعتمادساز و تقویتکننده در روابط دوجانبه و چندجانبه.
۴. تدوین راهبرد تعامل هوشمندانه: تدوین یک راهبرد ملی منسجم برای تعامل با چین، با تمرکز بر ابتکار کمربند و راه که در آن منافع ملی ایران به وضوح تعریف و پیگیری شود. این راهبرد باید بتواند موقعیت ترانزیتی ایران را به مزیت اقتصادی پایدار و امنیت ملی تقویتشده تبدیل کند.
۵. کیفیتبخشی به توسعه داخلی: الگوبرداری از تجربۀ چین در اولویتدادن به توسعه متوازن و کیفی به عنوان بستر لازم برای ایفای نقش مؤثر در طرحهای بینالمللی.
این نشست با طرح پرسشهای اساسی درباره آینده روابط ایران و چین و نقش ایران در نظم در حال ظهور جهانی، حاضران را به تأمل و اقدام فراخواند.