«کریدور حمل‌‌و‌نقل بین‌المللی شمال-جنوب»  مسیر تجاری به طول ۷,۲۰۰ کیلومتر که سن پترزبورگ را به بمبئی متصل می‌کند_ به عنوان یک ابتکار ژئوپلیتیکی و اقتصادی مهم به رهبری هند، ایران و روسیه ظهور کرده است. این کریدور که در سال ۲۰۰۰ طراحی و در سال ۲۰۰۲ تصویب شد، با هدف تسهیل تجارت بین اقیانوس هند، خلیج فارس، دریای خزر و شمال اروپا و با دور زدن مسیرهای سنتی، مانند کانال سوئز، ایجاد شده است. کریدور شمال-جنوب می‌تواند زمان حمل‌ونقل را تا ۴۰ درصد و هزینه‌های باربری را تا ۳۰ درصد کاهش دهد و به همین دلیل جایگزین جذابی برای اتصال منطقه‌ای محسوب می‌شود. با این حال، چالش‌های ژئوپلیتیکی، به‌ویژه تحریم‌های غربی علیه ایران و روسیه و تعاملات پیچیده منطقه‌ای بر سر راه پیشرفت این کریدور موانعی ایجاد کرده‌اند. در حالی که هند کریدور شمال-جنوب را به‌عنوان یک پاسخ به ابتکار کمربند و راه چین معرفی می‌کند، رویکرد چین به این کریدور به عاملی تعیین‌کننده در شکل‌دهی آینده آن تبدیل شده است. این یادداشت به بررسی رویکرد چین در قبال کریدور شمال-جنوب می‌پردازد و چگونگی مدیریت چین در قبال توسعه این کریدور در میان جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای و رقابت‌های جهانی را بررسی می‌کند.

نگرانی‌های چین در مورد کریدور شمال-جنوب

چین کریدور شمال-جنوب را به‌عنوان چالشی مستقیم برای ابتکار کمربند و راه خود تلقی می‌کند. به خصوص اینکه این کریدور نفوذ هند را در آسیای مرکزی و فراتر از آن تقویت می‌کند _منطقه‌ای که چین به واسطه ابتکار کمربند و راه سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در آن انجام داده است. توانایی کریدور شمال-جنوب برای اتصال هند به آسیای مرکزیِ غنی از منابع و بازارهای اروپایی بدون وابستگی به پاکستان _متحد کلیدی چین_ تهدیدی برای تسلط منطقه‌ای چین محسوب می‌شود. علاوه بر این، نگرانی‌های چین با همسویی هند با ایالات متحده و دیگر قدرت‌های غربی تشدید شده که کریدور شمال-جنوب را به بخشی از تلاش گسترده‌تر برای ایجاد موازنه در برابر نفوذ چین در منطقه هند-آرام و آسیای مرکزی تبدیل کرده‌اند.

بخش دریایی کریدور شمال-جنوب از طریق بندر چابهار ایران _که هند با سرمایه‌گذاری ۵۰۰ میلیون دلاری در حال توسعه آن است_ به‌ویژه مورد مناقشه است. چابهار به‌عنوان رقیب بندر گوادر پاکستان عمل می‌کند که سنگ بنای پروژه کریدور اقتصادی «چین-پاکستان»[2] و یکی از پروژه‌های کلیدی ابتکار کمربند و راه است. چابهار با فراهم کردن مسیری مستقیم برای هند به بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی، عمق استراتژیک پاکستان را تضعیف کرده و وابستگی اقتصادی افغانستان به پاکستان را کاهش می‌دهد. مشارکت چین و ایران در سال ۲۰۲۰ که شامل سرمایه‌گذاری‌های احتمالی در چابهار می‌شود، نشان‌دهنده تلاش پکن برای حفظ اهرم بر این گره کلیدی کریدور شمال-جنوب است.

تعاملات دیپلماتیک و نظامی چین

چین به‌طور فعال با کشورهای عضو کریدور شمال-جنوب تعامل کرده تا توسعه آن را نظارت کرده و تحت تأثیر قرار دهد. در آوریل ۲۰۲۲، وزیر وقت دفاع چین، «وی فنگه»[3] به قزاقستان، ترکمنستان، ایران و عمان _گره‌های کلیدی در مسیر کریدور شمال-جنوب_ سفر کرد و نشان داد که پکن قصد دارد روابط راهبردی خود را با این کشورها تعمیق کند. وی در این سفرها بر گسترش تبادلات نظامی و تمرینات مشترک تأکید داشت و به‌طور غیرمستقیم به نفوذ رو به رشد هند اشاره نمود. به‌عنوان مثال، در عمان که یک گره مهم کریدور شمال-جنوب با وجود «منطقه اقتصادی ویژه دقم»[4] است، وی از ذکر نام ایالات متحده اجتناب کرد و بر همکاری راهبردی تمرکز داشت که به نظر می­رسد این امر در راستای مقابله با منافع تجاری و لجستیکی هند در منطقه بود.

این سفرها راهبرد چین را برای معرفی خود به ‌عنوان یک شریک قابل اعتماد در زمینه دفاعی و امنیتی برای کشورهای کریدور شمال-جنوب برجسته می‌کند. چین با تقویت روابط با ایران، ترکمنستان و قزاقستان می‌تواند به‌طور غیرمستقیم حجم و ماهیت تجارت هند که از این کشورها عبور می‌کند را تحت تأثیر قرار دهد. به‌عنوان مثال، نقش قزاقستان به‌عنوان تأمین‌کننده اورانیوم و ذخایر عظیم گاز ترکمنستان برای امنیت انرژی هند حیاتی هستند و حضور چین در این کشورها می‌تواند دسترسی هند به این منابع را محدود کند. علاوه بر این، روابط رو به رشد چین با طالبان در افغانستان، پس از خروج ایالات متحده در سال ۲۰۲۱، برنامه‌های کریدور شمال-جنوب هند را با چالش روبرو می‌کند. خصوصا اینکه طالبان از مشارکت در گروه چهارجانبه شامل هند، ایران و ازبکستان برای گسترش نقش چابهار خودداری کرده است.

راهبرد اقتصادی چین و ابتکار کمربند و راه

رویکرد اقتصادی چین به کریدور شمال-جنوب شامل رقابت و همکاری احتمالی است. در حالی که کریدور شمال-جنوب از نظر مقیاس با ابتکار کمربند و راه قابل مقایسه نیست، اهمیت راهبردی آن در ظرفیتش برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به زنجیره‌های تأمین تحت سلطه چین، به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا و در میان تنش‌ها، نهفته است. چین با تقویت پروژه‌های ابتکار کمربند و راه خود در آسیای مرکزی، مانند کریدور اقتصادی چین-پاکستان و در نظر گرفتن هم‌افزایی با کریدور شمال-جنوب به این موضوع پاسخ داده است. به‌عنوان مثال، ایران ابراز آمادگی کرده که سرمایه‌گذاری چین در چابهار را بپذیرد. این امر می‌تواند این بندر را در چارچوب ابتکار کمربند و راه ادغام کند و بدین ترتیب انحصار هند را تحت تأثیر قرار دهد. این حرکت رویکرد عمل‌گرایانه چین برای همکاری با پروژه‌های رقیب به منظور حفظ نفوذ منطقه‌ای را بازتاب می‌دهد.

علاوه بر این، مذاکرات چین برای اتصال ابتکار کمربند و راه به کریدور قطب شمال که می‌تواند از طریق فنلاند، استونی و لتونی به کریدور شمال-جنوب متصل شود، نشان‌دهنده استراتژی بلندمدت برای ادغام شبکه‌های زیرساختی منطقه‌ای در راستای منافع چین است. برخی گزارش­ها به بحث‌هایی درباره همگام‌سازی کریدور شمال-جنوب با شبکه‌های ریلی اروپا مانند «ریل بالتیکا»[5] اشاره دارد که می‌تواند اتصال بین آسیا و اروپا را تقویت کند. علاقه چین به تأمین مالی پروژه‌هایی مانند تونل ریلی تالین-هلسینکی نشان‌دهنده تلاشی برای قرار گرفتن به‌عنوان یک بازیگر کلیدی در این شبکه‌ها است که به‌طور بالقوه نقش هند را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

بازآرایی‌های ژئوپلیتیکی و راهبرد چین

در طی سال‌های اخیر، چشم‌انداز ژئوپلیتیکی در حال تحول که نمود آن جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب علیه روسیه و ایران است، رویکرد چین به کریدور شمال-جنوب را تغییر داد. روسیه کریدور شمال-جنوب را به‌عنوان یک مسیر فرار اقتصادی برای دور زدن تحریم‌ها می‌بیند. قطارهای باری از روسیه به هند که در سال ۲۰۲۲ از ایران عبور کردند را می‌توان در این پازل دید. روابط نزدیک چین با روسیه و ایران که هر دو تحت تحریم‌های غربی هستند، با منافع آن در حمایت از مسیرهای تجاری جایگزین که تسلط غرب را به چالش می‌کشند، در یک راستا قرار دارد. با این حال، روابط رو به رشد چین با رقبای هند، مانند پاکستان و طالبان بر پیچیدگی شرایط می‌افزاید. برخی تحلیل­ها نشان می‌دهد که تقویت روابط چین با آسیای مرکزی و مشارکت راهبردی آن با ایران می‌تواند رشد کریدور شمال-جنوب را با ایجاد هم‌سویی‌های منطقه‌ای رقیب مختل کند.

در عین حال، چین باید رقابت خود با هند را در برابر مزایای احتمالی اتصال منطقه‌ای به تعادل برساند. شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب که از ژوئیه ۲۰۲۲ از طریق قزاقستان، ترکمنستان و ایران عملیاتی شده، پتانسیل این کریدور برای تسهیل تجارت با هند را نشان می‌دهد که در صورت مدیریت مشترک می‌تواند مکمل ابتکار کمربند و راه باشد. با این حال، به نظر می­رسد اکراه چین از حمایت کامل از کریدور شمال-جنوب ناشی از تمایل آن به حفظ برتری ابتکار کمربند و راه و جلوگیری از دستیابی هند به یک جایگاه استراتژیک در آسیای مرکزی است.

چالش‌ها و فرصت‌ها برای چین

کریدور شمال-جنوب چالش‌ها و فرصت‌هایی را برای چین به همراه دارد. پتانسیل این کریدور برای جابجایی ۱۴.۶ تا ۲۴.۷ میلیون تن بار در سال تا سال ۲۰۳۰، تسلط چین بر مسیرهای تجاری اوراسیا را تهدید می‌کند. علاوه بر این، تلاش‌های هند برای دیجیتالی کردن اتصال تجاری و توسعه پارک‌های صنعتی در امتداد کریدور شمال-جنوب می‌تواند نفوذ اقتصادی آن را تقویت کند و سرمایه‌گذاری‌های منطقه‌ای چین را به چالش بکشد. هم‌سویی طالبان با چین و امتناع از مشارکت در ابتکارات متمرکز بر چابهار، مزیت استراتژیک بیشتری به چین می‌دهد.

با این حال، چین همچنین فرصت‌هایی در توسعه کریدور شمال-جنوب می‌بیند. با سرمایه‌گذاری در گره‌های کلیدی مانند چابهار یا ادغام کریدور شمال-جنوب با پروژه‌های ابتکار کمربند و راه، چین می‌تواند تهدید رقابتی این کریدور را کاهش دهد. همگام‌سازی کریدور شمال-جنوب با کریدورهای اروپایی و قطب شمال می‌تواند یک شبکه فرا‌قاره‌ای ایجاد کند که در آن تخصص مالی و زیرساختی چین می‌تواند نقش محوری ایفا کند. چنین همکاری‌ای نیازمند مدیریت دقیق رقابت چین با هند است. احتمالاً این امر از طریق چارچوب‌های چندجانبه مانند گروه بریکس قابل تحقق باشد.

پاسخ هند و اقدامات متقابل چین

رویکرد فعالانه هند به کریدور شمال-جنوب، از جمله سرمایه‌گذاری ۵۰۰ میلیون دلاری در چابهار و راه‌اندازی سیستم‌های دیجیتال تی.آی.آر در سال ۲۰۲۲، تعهد آن به این کریدور را نشان می‌دهد. البته تعلل این کشور در اجرای آن به یکی از چالش‌های اخیر میان ایران و هند تبدیل شده است. هند همچنین به دنبال گسترش عضویت کریدور شمال-جنوب برای شامل کردن کشورهای بالتیک و نوردیک است و هدف آن ادغام این کریدور با شبکه‌های ریلی اروپا مانند ریل بالتیکا است. این حرکت نفوذ چین در اروپا و آسیای مرکزی را به چالش می‌کشد و پکن را وادار به تقویت حضور خود در کشورهای عضو کریدور شمال-جنوب کرده است.

اقدامات متقابل چین شامل تعمیق روابط با ایران و کشورهای آسیای مرکزی _همان‌طور که در سفرهای وی فنگه در سال ۲۰۲۲ دیده شد_ و بررسی سرمایه‌گذاری‌ها در چابهار است. علاوه بر این، تعامل چین با طالبان و تلاش برای گسترش کریدور اقتصادی چین-پاکستان به افغانستان، با هدف محدود کردن دسترسی هند به بازارهای افغانستان انجام می‌شود. این اقدامات منعکس‌کننده استراتژی چین برای حفظ هژمونی منطقه‌ای خود در حالی است که به‌طور گزینشی با کریدور شمال-جنوب تعامل می‌کند تا از تبدیل شدن آن به یک ابتکار کاملاً تحت رهبری هند جلوگیری کند.

نتیجه‌گیری

رویکرد چین به کریدور شمال-جنوب ترکیبی پیچیده از رقابت، تعامل راهبردی و همکاری محتاطانه است. چین با تقویت روابط با کشورهای کلیدی عضو کریدور شمال-جنوب مانند ایران، قزاقستان، ترکمنستان و عمان و استفاده از مشارکت خود با پاکستان و طالبان به دنبال خنثی کردن نفوذ هند است. اما چین ظرفیت کریدور شمال-جنوب برای ایفای نقش مکملِ ابتکار کمربند و راه را تشخیص می‌دهد. بازآرایی‌های ژئوپلیتیکی ناشی از جنگ اوکراین و تحریم‌های غربی علیه روسیه و ایران، اهمیت کریدور شمال-جنوب را افزایش داده و چین را مجبور به ایجاد تعادل بین رقابت خود با هند و مزایای اتصال منطقه‌ای کرده است. برای موفقیت کریدور شمال-جنوب بدون تشدید تنش‌های میان چین و هند، هر دو کشور باید چارچوب‌های همکاری را احتمالاً از طریق سکوهای چندجانبه مانند بریکس بررسی کنند تا اطمینان حاصل شود که این کریدور به ‌عنوان ابزاری برای ادغام منطقه‌ای عمل می‌کند. با ادامه تکامل کریدور شمال-جنوب، مانورهای استراتژیک چین نقش مهمی در شکل‌دهی به مسیر آن و ژئوپلیتیک گسترده‌تر اوراسیا ایفا خواهد کرد.

منابع

ClearIAS Team. (2024). International North-South Transport Corridor (INSTC). ClearIAS. https://www.clearias.com/international-north-south-transport-corridor-instc/

Fillingham, Z. (2024). Geopolitics of the International North-South Transport Corridor (INSTC). Geopolitical Monitor. https://www.geopoliticalmonitor.com/geopolitics-of-the-international-north-south-transport-corridor-instc/

Khorrami, N. (2022, June 22). Is China hitting back at India’s INSTC plans? The Diplomat. https://thediplomat.com/2022/06/is-china-hitting-back-at-indias-instc-plans/

Nilgon Group. (2025). What is the North-South Corridor? Nilgon Group. https://nilgongroup.com/what-is-the-north-south-corridor/

Panda, J. (2023). Revitalizing INSTC: Analyzing geopolitical realignments and the China factor. Institute for Security and Development Policy. https://www.isdp.eu/publication/revitalizing-instc-analyzing-geopolitical-realignments-and-the-china-factor/

Sarma, C., & Menezes, D. R. (2018). The International North-South Transport Corridor (INSTC): India’s grand plan for northern connectivity. Polar Connection. https://polarconnection.org/india-instc-nordic-arctic/