هان جیانوی، دانشیار، مؤسسه مطالعات خاورمیانه، دانشگاه مطالعات بینالمللی شانگهای، چین
اصلاحات و سیاست درهای باز چین طی بیش از ۴۰ سال گذشته، دستاوردهای چشمگیری به همراه داشته است. در پس این موفقیتهای اقتصادی، ارتقای مستمر ظرفیت حکمرانی ملی چین قرار دارد. حکمرانی ملی تنها به مدیریت از بالا به پایین توسط دولت مرکزی محدود نمیشود، بلکه حکمرانی در سطوح مختلف محلی را نیز دربرمیگیرد.
در سالهای اخیر، چین توجه بیشتری به اصلاحات و نوآوری در زمینه حکمرانی در سطح پایه معطوف کرده است. منظور از نوسازی حکمرانی در سطح پایه، استفاده از مفاهیم، روشها و فناوریهای مدرن برای مدیریت و خدمترسانی به جوامع شهری و روستایی است تا مردم بتوانند زندگی راحتتر، امنتر و عادلانهتری داشته باشند. پس از سالها تجربه، توانمندیهای چین در این حوزه به شکل قابلتوجهی افزایش یافته و به یکی از جلوههای مهم مردممحوری در روند مدرنسازی چین تبدیل شده است.
برخلاف برخی دیدگاههای غربی که چین را کشوری اقتدارگرا و فاقد سازوکارهای دموکراتیک میدانند، حکمرانی در سطح پایه در چین بر مشارکت و همکاری میان بازیگران مختلف استوار است و میتوان آن را یکی از تجربیات نظام حکمرانی و دموکراسی به سبک چینی دانست. از این رو، تجربه چین میتواند برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه، بهویژه کشورهای غیرغربی، ارزش الگوبرداری داشته باشد. این مقاله با تمرکز بر «تجربه فنگچیائو»[1]، یکی از نمونههای مهم حکمرانی در سطح پایه در چین، این موضوع را بررسی میکند.
۱. نهادینهسازی حکمرانی در سطح پایه در چین
ضعف حکمرانی در سطح پایه، بهویژه در مناطق روستایی، برای مدت طولانی یکی از مسائل مهم چین بوده است. جمعیت زیاد، سطح پایینتر آموزش عمومی، آگاهی محدود برخی کشاورزان از حقوق خود و نبود ابزارهای مؤثر برای دفاع از حقوق، موجب انباشت اختلافات و تعارضات در مناطق روستایی شده بود. جوامع شهری نیز با چالشهای مشابهی در زمینه حل اختلافات مواجه بودند.
این وضعیت بهتدریج توجه دولت مرکزی چین را به خود جلب کرد و در سالهای اخیر، نوسازی حکمرانی در سطح پایه به یکی از محورهای مهم راهبرد ملی تبدیل شد.
در اکتبر ۲۰۱۹، چهارمین اجلاس عمومی کمیته مرکزی نوزدهم حزب کمونیست چین با موضوع نوسازی نظام و ظرفیت حکمرانی ملی برگزار شد و برای نخستین بار، حکمرانی در سطح پایه جایگاهی مهم در نظام حکمرانی ملی پیدا کرد. در این چهارچوب بر ایجاد سازوکار خودحکمرانی مردم در سطح پایه، تحت رهبری سازمانهای حزب کمونیست، تأکید شد و خودمدیریتی، خودخدمترسانی، خودآموزی و خودنظارتی مردم مورد توجه قرار گرفت. همچنین بر توسعه کانالهای بیان نظرات مردم و نهادینهسازی و رویهمند کردن دموکراسی مستقیم در سطح پایه تأکید شد.
در سال ۲۰۲۱ نیز کمیته مرکزی حزب کمونیست چین و شورای دولتی سند ویژهای درباره تقویت نوسازی نظام و ظرفیت حکمرانی در سطح پایه منتشر کردند. هدف این سند ایجاد نظامی بود که در آن سازمان حزب کمونیست رهبری یکپارچه را بر عهده داشته باشد، دولت وظایف خود را بر اساس قانون انجام دهد، سازمانهای مختلف با یکدیگر همکاری کنند و مردم مشارکت گسترده داشته باشند. در این چهارچوب، خودحکمرانی، حاکمیت قانون و حکمرانی اخلاقمحور باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
همچنین بر ایجاد سکوهای خدمات و مدیریت در سطح پایه با ویژگیهایی مانند مدیریت شبکهای، ارائه خدمات دقیق و اشتراکگذاری اطلاعات تأکید شد. در سال ۲۰۲۳ نیز دولت چین «اداره مرکزی امور اجتماعی» را تأسیس کرد که یکی از وظایف اصلی آن هماهنگی در زمینه ساخت دولتهای محلی و حکمرانی در سطح پایه است.
۲. اهمیت تجربه فنگچیائو در حکمرانی چین
فنگچیائو شهری کوچک در شهر ژوجی، در استان ژجیانگ چین است. از دهه ۱۹۶۰، این منطقه تجربهای را در زمینه حل مسائل اجتماعی و آموزش افراد به کار گرفت که بعدها به الگویی مؤثر برای حکمرانی در سطح پایه تبدیل شد. با حمایت و توجه رهبران چین، این تجربه به یکی از نمادهای مهم حکمرانی در سطح پایه در عصر جدید تبدیل شده است.
الف) خاستگاه و تحول تجربه فنگچیائو
در سال ۱۹۶۳، در جریان جنبش آموزش سوسیالیستی، مسئولان و مردم فنگچیائو با مسئله نحوه برخورد با «افراد عقبمانده» مواجه شدند. به جای استفاده از اقدامات قهری، آنان از روشهای اقناع، استدلال و آموزش استفاده کرده و برای حل مسائل به مردم محلی تکیه کردند. این تجربه با عنوان تجربه فنگچیائو شناخته شد.
روح اصلی این تجربه عبارت بود از: «مشارکت دادن مردم و تکیه بر آنان، جلوگیری از انتقال مسائل به سطوح بالاتر، حل مشکلات در محل و دستیابی به بازداشت کمتر و امنیت عمومی بهتر».
در طول بیش از چهار دهه، این تجربه چندین تحول را پشت سر گذاشت. در ابتدا بر آموزش و اصلاح افراد در چهارچوب مبارزه طبقاتی تمرکز داشت؛ سپس پس از آغاز اصلاحات و سیاست درهای باز به سمت حکمرانی جامع امنیت اجتماعی حرکت کرد و در قرن جدید، حوزههایی مانند امنیت عمومی، توسعه نظام حقوقی و ارائه خدمات عمومی را نیز دربر گرفت.
در تمام این تحولات، اصل اساسی «جلوگیری از تشدید تعارضات و حل مسائل در محل» حفظ شد و محتوای جدیدی متناسب با شرایط زمان به آن افزوده شد.
در سال ۲۰۰۳، شی جینپینگ بر اهمیت حفظ، ترویج و نوآوری در تجربه فنگچیائو تأکید کرد. پس از آن نیز وی بارها بر توسعه این تجربه در عصر جدید تأکید داشت. در گزارش بیستمین کنگره ملی حزب کمونیست چین در سال ۲۰۲۲ نیز بر «پایبندی به تجربه فنگچیائو در عصر جدید و توسعه آن» تأکید شد.
در سپتامبر ۲۰۲۳، شی جینپینگ بار دیگر از فنگچیائو بازدید کرد و بر ضرورت توسعه این تجربه در عصر جدید تأکید نمود. وی خواستار ترکیب خودحکمرانی، حاکمیت قانون و حکمرانی اخلاقمحور و همچنین تقویت حکمرانی مبتنی بر مدیریت شبکهای، خدمات دقیق و پشتیبانی اطلاعاتی شد.
در مجموع، تجربه فنگچیائو از یک الگوی اولیه کنترل اجتماعی به الگویی جامع برای حکمرانی اجتماعی تبدیل شده است که بر اقناع، ارتباط با مردم، استفاده از ابزارهای قانونی و حل مسائل در سطح پایه تأکید دارد.
ب) ویژگیهای اصلی تجربه فنگچیائو معاصر
ماهیت اصلی تجربه فنگچیائو معاصر، اجرای خط تودهای حزب کمونیست چین است؛ یعنی، تحت رهبری حزب، مردم بسیج و سازماندهی شوند و برای حل مسائل خود به ظرفیتهای خود آنان تکیه شود.
این تجربه در عصر جدید در سه زمینه اصلی تغییر کرده است:
۱. تغییر نوع مسائل
در گذشته، تمرکز اصلی بر آموزش و اصلاح «افراد عقبمانده» بود. اما در عصر جدید، هدف حل مسائل اجتماعی و پاسخ به نیازهای روزافزون مردم برای زندگی بهتر است. گروههای داوطلب و سازوکارهای همکاری اجتماعی نیز برای کمک متقابل میان مردم مورد استفاده قرار میگیرند.
۲. گسترش دامنه کاربرد
در گذشته، این تجربه بیشتر در مناطق روستایی به کار میرفت. اما اکنون به تمامی حوزههای حکمرانی در سطح پایه، چه در مناطق شهری و چه روستایی، گسترش یافته است. اصل «مسائل کوچک در روستا، مسائل بزرگ در شهر و تعارضات در جامعه محلی حل شوند» همچنان محور اصلی آن است.
۳. تحول روشهای حکمرانی
در گذشته، حل مسائل عمدتاً به شکل حضوری و رودررو انجام میشد، اما در عصر جدید، روشهای آنلاین و آفلاین با یکدیگر ترکیب شدهاند و استفاده از ابزارهای قانونی و فناوریهای دیجیتال، به ویژه هوش مصنوعی، اهمیت بیشتری یافته است.
با وجود این تغییرات، ویژگیهای اصلی تجربه فنگچیائو ثابت مانده است: نقش محوری سازمانهای حزب کمونیست در حکمرانی پایه، مردممحوری و اتکا به مردم، خدمت به مردم و حل مسائل در همان سطحی که ایجاد شدهاند. در واقع، جلوگیری از تشدید تعارضات و حلوفصل آنها در محل، مهمترین اصل این تجربه محسوب میشود.
۳. دلالتهای «تجربه فنگچیائو» برای کشورهای در حال توسعه
اگرچه تجربه فنگچیائو در چین شکل گرفته، اما اصول حکمرانی آن، به ویژه حل تعارضات در سطح پایه میتواند برای کشورهای در حال توسعه که با چالشهای مشابه مواجهاند، آموزنده باشد.
نخست: ایجاد الگویی کمهزینه برای میانجیگری و حکمرانی
یکی از ویژگیهای مهم این تجربه، کاهش هزینههای حل اختلافات از طریق ایجاد سازوکارهای میانجیگری در سطح پایه است.
برای مثال، مرکز حکمرانی اجتماعی فنگچیائو، خدماتی مانند پذیرش دعاوی، میانجیگری مردمی، خدمات حقوقی، مشاوره روانشناختی و مدیریت جامع را در یک مجموعه گرد هم آورده است. درخواستهای مردم از طریق یک پنجره واحد دریافت و بر اساس نوع مسئله به نهاد یا سازمان مناسب ارجاع داده میشوند و اختلافات پیچیده نیز با مشارکت چند نهاد مورد بررسی قرار میگیرند.
این روش با کاهش موانع میان دستگاههای مختلف و تسهیل دسترسی مردم به خدمات، هزینه حکمرانی و دفاع از حقوق را کاهش میدهد. چنین الگویی میتواند برای کشورهای در حال توسعهای که از نظامهای حقوقی و قضایی کارآمد برخوردار نیستند، قابل استفاده باشد. این کشورها میتوانند با توجه به قوانین و شرایط محلی خود، سکوهای جامع خدمات حکمرانی ایجاد کرده و هماهنگی میان نهادهای مختلف را در سطح پایه افزایش دهند.
دوم: پیشگیری از تعارضات در سرچشمه
تجربه فنگچیائو به جای آنکه صرفاً پس از ایجاد اختلاف وارد عمل شود، بر جلوگیری از شکلگیری و تشدید تعارضات از همان ابتدا تأکید دارد.
در روستای فنگیوان، مسائل مهم از طریق فرایندی مشارکتی و چندجانبه بررسی میشوند. موضوع ابتدا توسط کمیته روستا مطرح شده و نظرات اعضای حزب و نمایندگان روستاییان دریافت میشود. سپس موضوع در نشستهای مربوط بررسی و درباره آن رأیگیری میشود و در نهایت تصمیم نهایی به اطلاع عموم رسیده و تحت نظارت مردم قرار میگیرد.
این سازوکار با ترکیب حکمرانی اجتماعی و توسعه روستایی، مردم را در تصمیمگیریهای مهم مشارکت میدهد و از این طریق احتمال شکلگیری تعارضات را کاهش میدهد.
بسیاری از کشورهای در حال توسعه با مشکلاتی مانند توزیع نامتوازن منابع، نبود شفافیت در فرایندهای تخصیص و محدود بودن کانالهای احقاق حقوق مواجهاند. تجربه فنگچیائو نشان میدهد که مذاکره جمعی، مشارکت برابر و شفافیت در تصمیمگیری میتواند نقش مهمی در پیشگیری از تعارضات در سطح پایه داشته باشد.
سوم: توجه انسانی و حمایت اجتماعی
یکی دیگر از ویژگیهای مهم تجربه فنگچیائو، توجه به ابعاد انسانی حکمرانی است. هدف این رویکرد تنها کنترل اجتماعی نیست، بلکه افزایش رفاه، رضایت و احساس تعلق مردم از طریق مشارکت و حمایت اجتماعی است.
در شهر ژوجی، سازمانهای اجتماعی متعددی ایجاد شدهاند که خدماتی مانند ایجاد فرصتهای شغلی برای جوانان و زنان، فراهم کردن امکانات آموزشی برای کودکان و ارائه خدمات مراقبت از سالمندان را بر عهده دارند.
این سازمانها به پلی میان دولت و مردم تبدیل شدهاند و در حل اختلافات و ارائه خدمات، ارتباطی نزدیکتر با جامعه دارند. چنین سازمانهایی با ایجاد حمایت از گروههای آسیبپذیر، به تقویت اعتماد اجتماعی و شکلگیری جوامع محلی هماهنگ کمک میکنند.
برای کشورهای در حال توسعه، این جنبه از تجربه فنگچیائو نیز اهمیت زیادی دارد. زیرا توجه به کرامت انسانی، حمایت از گروههای آسیبپذیر و مشارکت اجتماعی، ارزشهایی فراتر از مرزهای ملی هستند. کشورهای مختلف میتوانند با توجه به شرایط و ویژگیهای بومی خود، از این تجربه برای تقویت حکمرانی اجتماعی در سطح پایه و حرکت به سوی جامعهای هماهنگتر و حکمرانی مطلوبتر استفاده کنند.
جمعبندی
تجربه فنگچیائو طی چند دهه از یک تجربه محلی برای حل مسائل اجتماعی به الگویی گسترده برای حکمرانی در سطح پایه تبدیل شده است. این تجربه بر مشارکت مردم، حل مسائل در محل، پیشگیری از تشدید تعارضات، میانجیگری اجتماعی، استفاده از ظرفیت نهادهای محلی و توجه به گروههای آسیبپذیر تأکید دارد.
مهمترین درس این تجربه برای کشورهای در حال توسعه آن است که حکمرانی مؤثر در سطح پایه الزاماً به معنای افزایش ساختارهای اداری و هزینههای دولتی نیست، بلکه میتواند بر ایجاد سازوکارهای مشارکتی، شفاف و کمهزینه برای حل اختلافات، تقویت همکاری میان نهادها و افزایش مشارکت مردم استوار باشد.
از این منظر، تجربه فنگچیائو میتواند برای کشورهای در حال توسعه، بهویژه کشورهایی که با چالشهایی همچون ضعف سازوکارهای قضایی، عدم شفافیت، توزیع نامتوازن منابع و محدودیت مشارکت اجتماعی مواجهاند، منبعی برای مطالعه و الگوبرداری باشد. البته بهرهگیری از این تجربه باید با توجه به شرایط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی هر کشور و متناسب با ویژگیهای بومی آن صورت گیرد.
[1]. Fengqiao Experience