مریم ایران‌نژاد، ارشد مطالعات آمریکا دانشگاه تهران و پژوهشگر حوزه آمریکا
مقدمه
حضور اقتصادی و زیرساختی چین در آمریکای جنوبی از منظر ایالات متحده به یک مسئله امنیتی تبدیل شده است، چرا که چین از طریق سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی، زیرساختی، تجاری و پروژه‌های بزرگ نفوذ قابل‌توجهی در آمریکای جنوبی فراهم آورده است. در نتیجه آمریکای جنوبی به دلیل جایگاه تاریخی خود در محاسبات راهبردی ایالات متحده در نیمکره غربی، با گسترش حضور اقتصادی و زیرساختی چین به یکی از عرصه‌های رقابت ژئوپلیتیکی دو قدرت تبدیل شده است. بعد از عبور از کاهش توجه نسبی واشنگتن به این منطقه، با حضور ترامپ در کاخ سفید و فرصت سیاسی ایجادشده توسط دولت‌های محافظه‌کار جدید منطقه همچون آرژانتین، پرو و شیلی و همکاری امنیتی و نظامی با این کشورها، آمریکای جنوبی به یکی از محورهای اصلی سیاست ایالات متحده در نیمکره غربی تبدیل شده است. اگرچه این کشورها همچنان روابط اقتصادی – تجاری ویژه‌ای با چین دارند؛ اما در حوزه‌هایی چون امنیت، مبارزه با جرایم فراملی و تقویت روابط راهبردی با واشنگتن همکاری‌هایی غیرقابل‌چشم‌پوشی دارند. عمده فعالیت‌های چین در آمریکای جنوبی دارای حجم و ابعاد استراتژیک در حوزه‌های زیرساخت کلان، فناوری‌های اینترنت نسل پنجم، منابع معدنی کمیاب و تجهیزات نظامی است. در کنار کنترل گلوگاه‌های دریایی و بنادر آب‌های عمیق، شرکتهای دولتی چین در پروژه‌های ساخت بندر مشارکت دارند.
گسترش حضور راهبردی چین
طبق گزارش کمیته منتخب مجلس نمایندگان امریکا در فوریه 2026 دست‌کم یازده تأسیسات فضایی مرتبط با چین در کشورهای آرژانتین، ونزوئلا، بولیوی، شیلی و برزیل ایجاد شده‌اند. چین بزرگ‌ترین مرکز فضایی خارج از خاک خود را در آرژانتین اداره می‌کند که مقامات آرژانتینی دسترسی و نظارت محدودی بر آن دارند. همچنین ایستگاه‌های زمینی ماهواره‌ای در بولیوی، برزیل، اکوادور و ونزوئلا توسط پکن دایر شده است.
استخراج مواد معدنی کمیابی نظیر لیتیوم و سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر نیز در مرکز توجه پکن قرار دارد. پکن تمرکز ویژه‌ای بر استخراج لیتیوم در مثلث لیتیوم (آرژانتین، بولیوی و شیلی) دارد که حاوی نیمی از ذخایر لیتیوم جهان است. این تلاش‌ها در جهت تثبیت تسلط پکن بر زنجیره‌های تأمین صنایع حیاتی آینده برای جهان است. علاوه بر این، سرمایه‌گذاری معدنی چین در آمریکای لاتین در کشورهایی همچون پرو و برزیل متمرکز بوده است. از نمونه‌های شاخص آن میتوان به مشارکت شرکتهای چینی در معدن مس لاس بامباس[1] در پرو و سرمایه‌گذاری شرکتهای چینی در پروژه‌های مس، طلا و قلع در برزیل اشاره کرد. در مقابل، سرمایه‌گذاری شرکتهای آمریکایی در پروژه‌هایی در برزیل، پرو و شیلی نیز نشان‌دهنده گسترش رقابت بر سر منابع معدنی منطقه است. بااین‌حال، نمونه‌های یادشده به تنهایی برای تعیین سهم هر کشور از کل سرمایه‌گذاری چین و آمریکا کافی نیستند. در فاصله سال ۲۰۱۴ تا سپتامبر ۲۰۲۶، سرمایه‌گذاری چین در بخش معدن آمریکای لاتین به ۱۰٫۰۵ میلیارد دلار رسید. رقمی که از سرمایه‌گذاری ۸٫۳۸ میلیارددلاری ایالات متحده در همین دوره بیشتر بود. اما روند سرمایه‌گذاری در سال‌های اخیر تغییر کرده است. به طوری که از سال ۲۰۲۲ تا سپتامبر ۲۰۲۶، سرمایه‌گذاری آمریکا با ثبت ۴٫۵ میلیارد دلار از رقم ۲٫۷۷ میلیارددلاری چین فراتر رفت. این تفاوت میتواند نشان میدهد که اگرچه چین در مجموع دوره مورد بررسی جایگاه برجسته‌ای در سرمایه‌گذاری معدنی منطقه داشته، اما رقابت برای دسترسی به منابع معدنی حیاتی در سال‌های اخیر با افزایش سرمایه‌گذاری آمریکا همراه شده است.
ساخت خطوط ریلی در بولیوی و آرژانتین، شهرک‌های صنعتی در ترینیداد و توباگو، جاده‌سازی در جنگل‌های کاستاریکا و احداث نیروگاه برق‌آبی «کوکا کودو سینکلر»[2] در اکوادور کنترل شبکه برق لیما توسط دو شرکت چینی و افزایش سهم چین از صادرات کشاورزی پرو از دیگر نمونه‌های برجسته این همکاری هستند. چین با استفاده از سرمایه‌گذاری‌های کلان و ایجاد وابستگی‌های اقتصادی، شرایط تجاری خود را دیکته کرده و سعی در به حاشیه بردن نفوذ سنتی ایالات متحده را در نیمکره غربی دارد.
مطالعه موردی بندر چانکای پرو
چین در پروژه‌های بندرسازی منطقه نیز مشارکت دارد که تقریباً همگی توسط شرکتهای دولتی چین صورت‌گرفته است. پرو نمونه برجسته گسترش نفوذ چین از حوزه اقتصادی به حوزه امنیتی به‌حساب می‌آید. همکاری پرو با چین را میتوان در چهارچوب تلاش برای جذب سرمایه، توسعه زیرساختهای بندری و تقویت پیوندهای تجاری با آسیا توضیح داد. پیوستن این کشور به ابتکار کمربند و جاده در سال ۲۰۱۹ و نقش شرکت چینی کاسکو[3] در ساخت و بهره‌برداری از ابر بندر چانکای[4]، کانون مرکزی همکاری چین و پرو میتواند باشد. طبق اسناد ارائه‌شده به کمیته امنیت داخلی مجلس نمایندگان آمریکا شرکت کشتیرانی کاسکو مالک ۶۰ درصد این بندر است و به طور انحصاری آن را اداره می‌کند؛ ظرفیت سالانه آن حدود یک میلیون کانتینر عنوان شده و زیرساختهای نظارتی گسترده آن نگرانی‌هایی درباره استفاده دوگانه اقتصادی–نظامی ایجاد می‌کند. این موضوع امکان استفاده اطلاعاتی یا نظامی از زیرساخت و در نتیجه کاهش نفوذ آمریکا و افزایش مزیت راهبردی چین را فراهم خواهد کرد. از همین رو، برخلاف مشارکت اقتصادی گسترده، میتوان استدلال کرد که همکاری امنیتی آمریکا با پرو توجیه قوی‌تری دارد. رزمایش‌های مشترک، اشتراک اطلاعات، توسعه زیرساخت دفاعی و تقویت توان دریایی از نظر ایالات متحده باید مانع تبدیل دارایی‌های تجاری چین به ظرفیت نظامی شوند.
این ابر بندر طی پروژه‌ای با ارزش ۱.۳ میلیارد دلار که توسط شرکت دولتی کاسکو چین احداث شده است، تخمین زده میشود در فاز نخست سالانه ۴.۵ میلیارد دلار درآمد و بیش از ۸,۰۰۰ شغل مستقیم ایجاد کند. این بندر زمان حمل‌ونقل دریایی میان پرو و چین را از ۳۵ روز به ۲۳ روز کاهش داده، این مسیر جدید امکان حرکت مستقیم میان چانکای و بنادر چین، از جمله شانگهای، را فراهم کرده است و هزینه‌های لجستیکی را دست‌کم ۲۰ درصد کاهش میدهد. همچنین به‌عنوان هاب اصلی صادرات محصولات برزیل، شیلی، کلمبیا و اکوادور به شانگهای عمل می‌کند.
این پروژه سه چالش کلیدی را برای آمریکا آشکار می‌سازد: (۱) خطرات فزاینده اجبار اقتصادی که به واسطه سرمایه‌گذاری سریع چین امکان‌پذیر شده است، (۲) نبود جایگزین‌های توسعه‌ای معتبر و (۳) نا هم‌راستایی در روایت‌های سیاستی آمریکا و پرو. همچنین از منظر امنیتی، حضور شرکتهای چینی در زیرساختهای بندری و ارتباطی مهم میتواند پرسش‌هایی درباره دسترسی به داده‌های عملیاتی، وابستگی‌های لجستیکی و قابلیت استفاده دوگانه این زیرساختها برای ایالات متحده ایجاد کند. بااین‌حال، تبدیل این نگرانی‌ها به ادعای وجود ظرفیت بالفعل جاسوسی یا استفاده نظامی، مستلزم شواهد مشخص درباره نحوه بهره‌برداری از هر تأسیسات است.
پیامدهای امنیتی کارکردهای دوگانه تجاری- امنیتی از منظر آمریکا
نگرانی اصلی ایالات متحده صرفاً سرمایه‌گذاری اقتصادی چین نیست، بلکه ماهیت دوگانه زیرساختهای راهبردی است. بنادر، مراکز ارتباطی و زیرساختهای تجاری می‌توانند در شرایط عادی کاربردی اقتصادی داشته باشند، اما در شرایط بحران یا جنگ به ظرفیت‌های اطلاعاتی، لجستیکی یا نظامی تبدیل میشوند. به همین دلیل، حضور اقتصادی چین در این منطقه به مسئله امنیت ملی تبدیل میشود. انتظار میرود آمریکا از طریق همکاری نظامی با دولت‌های منطقه اطمینان پیدا کند که زیرساختهای حساس در کنترل دولت‌های محلی باقی بمانند و به ابزار نفوذ یا قدرت نظامی چین تبدیل نشوند.
در نظر دولت ایالات متحده چین طی دو دهه گذشته با دسترسی به بنادر، زیرساختهای حیاتی، سرمایه‌گذاری و همکاری نظامی، حضور خود را در نیمکره غربی گسترش داده است. هم‌زمان با محدودشدن آموزش و تبادلات نظامی آمریکا با نیروهای مسلح آمریکای جنوبی، چین دامنه چنین تبادلاتی را افزایش داده و حتی در رزمایش‌های مشترک مشارکت کرده است. گزارش مشارکت نیروهای چینی در رزمایش مشترک با نیروی دریایی برزیل در سال ۲۰۲۴ را نمونه‌ای از این روند میتوان دانست.
سرمایه‌گذاری اقتصادی چین در زیرساختهای راهبردی، ظرفیت حضور بلندمدت شرکتهای چینی را افزایش میدهد. اگر این زیرساختها شامل سامانه های ارتباطی، مراکز داده، تجهیزات نظارتی یا تأسیسات بندری باشند، ممکن است علاوه بر کارکرد تجاری قابلیت‌هایی بااهمیت اطلاعاتی و لجستیکی نیز ایجاد کنند. از منظر امنیتی نیز نگرانی امریکا زمانی افزایش می‌یابد که مالکیت، دسترسی عملیاتی و یا کنترل داده ها بتواند در شرایط بحران به مزیت راهبردی چین تبدیل شود.
راهبرد ایالات متحده در قبال چین
راهبرد پیشنهادی واشنگتن در قبال گسترش نفوذ چین در آمریکای جنوبی طبق گزارش مارتین فرناندز و بیور در گزارشی از بنیاد هریتیج، میتواند بر تقویت همکاری‌های امنیتی و نظامی با کشورهای منطقه و استفاده از این همکاری‌ها به عنوان موازنه‌ای در برابر نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی پکن استوار باشد. گسترش سرمایه‌گذاری چین در زیرساختهای راهبردی، به‌ویژه بنادر و بخش‌های حیاتی اقتصادی، میتواند در بلندمدت پیامدهایی فراتر از حوزه تجارت داشته باشد و ظرفیت‌های بالقوه‌ای برای بهره‌برداری اطلاعاتی و لجستیکی در اختیار پکن قرار دهد. از این منظر، بندر چانکای پرو نمونه‌ای از پیوند میان حضور اقتصادی چین و نگرانی‌های امنیتی ایالات متحده محسوب میشود. در پاسخ واشنگتن باید بر گسترش رزمایش‌های مشترک، افزایش تبادل اطلاعات، تقویت همکاری‌های دفاعی با دولت‌های منطقه، حفاظت از زیرساختهای حیاتی و افزایش منابع فرماندهی جنوبی آمریکا تأکید کند. همچنین، با برجسته‌کردن ملاحظات حاکمیت ملی و ارائه فرصت‌های ملموس همکاری امنیتی، جایگاه خود را به عنوان شریک دفاعی کشورهای منطقه تقویت کند. در این چهارچوب، هدف صرفاً محدودکردن مبادلات اقتصادی چین نیست، بلکه جلوگیری از تبدیل نفوذ اقتصادی پکن به مزیت‌های نظامی و راهبردی بالقوه در نیمکره غربی است. همچنین این رویکرد را با رقابت جهانی آمریکا و چین مرتبط است و تقویت روابط امنیتی در آمریکای جنوبی میتواند در شرایط بحران احتمالی بر سر تایوان نیز اهمیت راهبردی داشته باشد.
نتیجه‌گیری
گسترش حضور اقتصادی و زیرساختی چین در آمریکای جنوبی، رقابت این کشور با ایالات متحده را از حوزه تجارت و سرمایه‌گذاری به عرصه‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی گسترش داده است. سرمایه‌گذاری در بنادر، زیرساختهای ارتباطی، مراکز فضایی و منابع معدنی، ضمن ایجاد فرصت‌های توسعه‌ای برای کشورهای منطقه، میتواند دسترسی بلندمدت چین به زیرساختهای راهبردی و منابع حیاتی را تقویت کند. از منظر واشنگتن، نگرانی اصلی نه صرفاً حضور اقتصادی چین، بلکه امکان بهره‌برداری اطلاعاتی یا لجستیکی از برخی زیرساختها در شرایط بحرانی است. هرچند این ظرفیت بالقوه به‌تنهایی اثبات‌کننده استفاده نظامی بالفعل نیست.
مطالعه موردی بندر چانکای پرو نشان میدهد که اولویت‌های اقتصادی کشورهای میزبان ممکن است با ملاحظات امنیتی ایالات متحده در تعارض قرار گیرد. پرو این پروژه را فرصتی برای جذب سرمایه، توسعه تجارت با آسیا و تقویت جایگاه لجستیکی خود می‌داند، درحالی‌که واشنگتن پیامدهای راهبردی حضور شرکتهای دولتی چین در زیرساختهای حساس را ارزیابی می‌کند. بنابراین، مقابله با نفوذ چین صرفاً از طریق فشار سیاسی و امنیتی نمی‌تواند پاسخ‌گوی این چالش باشد؛ بلکه به سرمایه‌گذاری رقابتی، تقویت همکاری‌های اقتصادی و امنیتی و توجه به منافع کشورهای منطقه نیاز دارد.
منابع
Craig-Scheckman, M. (2025). Port of Power: Peru’s Chancay Port and the Geopolitics of Infrastructure in the U.S.-China Rivalry. Asia Policy, 20(4), 141-156. doi:10.1353/asp.2025.a974350
Kroenig, M., Marczak, J., & Cimmino, J. (2024). A strategy to counter malign Chinese and Russian influence in Latin America and the Caribbean. The Atlantic, The Scowcroft Center for Strategy and Security. Retrieved October 09, 2026
Martínez-Fernández, A., & Beaver, W. (2026). U.S.–Andean Security Cooperation: Essential for Hemispheric Security and Stability. DOUGLAS AND SARAH ALLISON CENTER FOR NATIONAL SECURITY. The Heritage Foundation. Retrieved October 09, 2026, from https://report.heritage.org/sr337
Ninahuanca Abregu, C. (2025, June 15). Navieras activaron tránsitos regulares con puerto de Chancay. Retrieved October 09, 2026, from El Pruano: https://elperuano.pe/noticia/272549-navieras-activaron-transitos-regulares-con-puerto-de-chancay
Pintle, F. (2026, September 28). China leads race for Latin America’s mining sector as US pushes back. (R. Rubin, Editor) Retrieved October 09, 2026, from S&P Global: https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/metals/092826-china-leads-race-for-latin-americas-mining-sector-as-us-pushes-back
The House of Representatives (2026). Pulling Latin America Into China’s Orbit. Retrieved October 09, 2026, from https://chinaselectcommittee.house.gov/media/reports/pulling-latin-america-into-china-s-orbit
Statement before the House Homeland Security Committee Subcommittee on Transportation and Maritime Security. (2025, February 11). Retrieved October 09, 2026, from Center for Strategic & International Studies: https://docs.house.gov/meetings/HM/HM07/20250211/117849/HHRG-119-HM07-Wstate-BergPhDR-20250211.pdf
COSCO (2024, November 15). The Inauguration Ceremony of Chancay Port Was Successfully Held. SHIPPING Ports. Retrieved October 09, 2026, from https://ports.coscoshipping.com/en/Media/PressReleases/content.php?id=20241115
[1] Las bambas
[2] Coca codo sinclair
[3] COSCO
[4] Chancay